Paranın Tanımı ve İşlevleri

Para Tanımı

Para mal ve hizmetlerin satın alınmasında kullanılan genel kabul görmüş her şeye denir.

Paranın ˙İşlevleri:
Paranın üç klasik İşlevi vardır:
Hesap Birimi: Mal ve hizmetlerin fiyatlarının belirlenmesinde, borçların degerlerinin belirlenmesinde, muhasebe İşlemlerinde hesap birimi olarak kullanılır.
Mübadele Aracı ( Değişim Aracı): Mal ve hizmetlerin alım ve satımında kullanılır.

Özellikleri:
-Birim başına uygun fiyat
-Bölünebilme
-Kolay taşınabilme
-Kolay taklit edilememe.

Değer Saklama Aracı: Para, tasarruf amaçlı olarak da kullanılabilir. Ancak paranın enflasyona karşı deger kaybetmesi başka varlıkların da değıer saklama aracı olarak kullanılmasına neden olur. Altın, gayrimenkul vb. gibi. Paranın bu temel İşlevlerinden başka modern İşlevleri de vardır:

• İktisadi faaliyetleri değiştirme Özelliğıi. Para mübadele aracı olarak kullanılacagı için, yatırımlar üretimi artırıcı etki yapar. ˘
• Gelirleri Yeniden Dagıtma Özelliğıi˘
• Paranın Nüfuz Saglama Aracı Olarak Kullanılması.

Para Sistemleri (Para Standartları)

Para sistemleri, paranın İşleyİşi ve niteligi ile ilgili kurallar bütünüdür. Para standartları, İşlemlerin kurallara baglı etkin bir şekilde gerçekleşmesini sağılamak amacıyla vardır.

Tarihte çok çeşitli para standartları kullanılmıştır. Bu baglamda, mal-para sistemi, temsili para sistemi, kâgıt para sistemi ve banka parası sistemlerinden söz edebiliriz.

Mal- Para Standardı

Para olarak kullanılan bir nesnenin, ürünün mal olarak da degerinin olmasına malpara sistemi denir. Mal-para sistemleri, tek-metal sistemi ve çift metal sistemi olarak ikiye ayrılır. Tek metal sisteminde sadece bir madenden üretilen paralar kullanılırken (altın veya gümüş), çift metal sisteminde altın ve gümüş ödemelerde birlikte kullanılabilir.

a) Çift Metal Para Sistemi
Çift metal sistemi 19. yüzyılın başında Fransa’da kullanılmaya başlanmış ve sonra başka ülkelerce de kullanılmıştır. Altın ve gümüşün birlikte kullanılmasının nedeni altın stoklarının az olmasıdır. Burada amaç likidite sorununu ortadan kaldırmaktır.

Bu sistemde hem altın, hem gümüş para stokunu belirler. Her iki madenden yapılan paralar arasında yasal bir oran belirlenir. Genelde küçük alışverİşler için gümüş, büyük alışverİşler için ise altın kullanılır. Bu sistemle ilgili önemli bir problem vardır. Bu sistem, degerli madenin piyasadan çekilmesine ve ülke dışına çıkarılmasına zemin hazırlar. Bu sistemin geçerli oldugu dönemde, altın daha az bulunduğıu için daha degerli, gümüş daha çok olduğıu için daha ucuzdu. Bunun sonucunda bireyler altınla İşlem yapmak istemeyip, piyasada altının azalmasına neden oldular. Bu, Gresham yasası olarak adlandırılır.

Gresham Yasası
En basit ifadeyle kötü paranın iyi parayı tedavülden kaldırmasıdır. (Daha degersiz olan metalin (gümüş), değıerli metali (altın) tedavülden kaldırması.) Gresham Yasasından dolayı çift metal sisteminin uygulanmasına karşı çıkanlar oldu. Ancak 19. yüzyılın başlarında altın standardını benimseyen ülkelerde ortaya çıkan likidite sorunu, altın taleplerinin karşılanamamasına neden oldu. Bu noktada Walras’ın Paraşüt Kuramı devreye girer.

Paraşüt Kuramı
Paraşüt kuramı, çift metal standardının kullanılması yoluyla iki madenden birinin arzındaki istikrarsızlıgı yavaşlatmak için diğıerinin paraşüt görevi yapmasıdır. Walras, para arzını tek bir madene baglamanın piyasada istikrarsızlığıa neden olacagını, bu nedenle çift metal sistemi kullanılması gerektiğıini ileri sürdü. Ona göre altın stogunda bir azalma olursa, gümüş kullanılmıyorsa, ekonomide sorun yaşanır, para arzı azalır daha az İşlem yapılır ve üretim düşer. Bu nedenle çift metal sistemi kullanılarak altın stogu düşük olduğıunda para arzı gümüşle yeniden artırılabilir. ˘

a) Tek Metal Para Sistemi
Tek metal para sisteminde gümüş veya altın standardı kullanılmıştır. Biz bu derste sadece altın standardından bahsedecegiz.

Altın Standardı
Altın standardında, ülkedeki para arzı altın stogu tarafından belirlenir. Ülkedeki bütün malların fiyatı yasalar tarafından altın cinsinden belirlenir.

Ülkeler altın standardını neden kullanır?
• Fiyat istikrarını saglamak, ˘
• Uluslararası fiyat dalgalanmalarını önlemek,
• Ticaret gelirlerinin adil dagılmasını sağılamak, ˘
• Uluslararası ticareti kolaylaştırmak,
• Ödemeler dengesi krizi anında bu krizin çözümlenmesi için kullanılır.

Diyelim ki bir ülkede genel fiyat düzeyinde bir artış var, üretim maliyetlerinde de artış olur. Bu da altın üretmenin maliyetini artırır. Böylece altın stoku azalır, para arzı azalır ve fiyatlar düşer.

Fiyatlar genel düzeyi ↑ → üretim maliyetleri ↑ → altın üretim maliyeti ↑ → altın
stoku(altın arzı) ↓ → para arzı ↓ → fiyatlar genel düzeyi ↓

Diyelim ki bir ülkede ödemeler dengesi açıgı var. Bu ülkeden altın çıkışı olur ve altın stogu azalır. Altın stoğıu düşerse para arzı düşer, fiyatlar düşer ve ihracat artar. Bu ödemeler dengesi açıgını kapatır ya da küçültür.

ödemeler dengesi açıgı˘ ↑ → altın arzı ↓ → para arzı ↓ → fiyatlar genel düzeyi ↓
→ ihracat ↑ → ödemeler dengesi açıgı˘ ↓

Yukarda gösterdigimiz mekanizmaya göre altın standardında ödemeler dengesi açıgı otomatik olarak kapanacaktır.

Altın Standardının Çökmesinin Nedenleri
• Bazı ülkelerin oyunu kuralına göre oynamaması. Ödemeler dengesi fazlası olan ülkelerin, ödemeler dengesindeki bu fazlalıgı devam ettirmek istemeleri, bunun için de para arzında artışa izin vermemeleri altın standardının çökmesinin nedenlerinden biridir.
• Bagımsız para politikası izlenememesi. I. Dünya savaşı nedeniyle, genİşletici para politikası izlenmesi zorunlulugu ortaya çıktığıı için altın standardı terk edilmİştir.

Altın standardı terk edilince bir çok ülkede enflasyon yükselmİş, ödemeler dengesi sorunları artmıştır.

Temsili Para Sistemi

Temsili paralar, gerektiginde altın veya gümüşe çevrilebilecek ödeme araçlarıdır. Örnegin; altın ve gümüş karşılıklı banknotlar. Mal para sisteminin kullanıldığı dönemlerde insanlar altın ve gümüşlerini saklamaları için sarraflara emanet etmİş, karşılıgında bunları temsil eden makbuzlar almış ve ödemelerinde bu makbuzları kullanmışlardır. Daha sonra altın karşılıgı makbuz verme İşini bankalar yapmaya başlamış ve bankaların altın karşılıgı çıkardıkları kağıt paraya banknot adı verilmİştir.

Ödemelerde altın veya gümüş yerine bu makbuzların kullanılması, dolaşımda para olarak kullanılan malın eskimesini önler, birçok malın para birimi olarak kullanılmasına olanak verir ve İşlem kolaylıgı sağılar. Bu sistemde, bankaların güvenilirlikleri ve gerektiği zaman banknotun değerli madenlere çevrilebilmesi önemlidir.

Kâgıt Para Sistemi

Kâgıt para sisteminde kâğııt para altına dönüştürülemez. Bu sistem, paranın tekelci üretimini gerektirir. Bu sisteme göre, paranın yapıldıgı madenin önemi yoktur, önemli olan sözü edilen paranın fiyatıdır. Bu durumda, para kâgıttan da olabilir. Kağıdın mal olarak degeri neredeyse sıfırdır ancak bir mübadele aracı olarak kullanılması ve kanuni ödeme aracı olarak kabul edilmesi hükümet tarafından ilan edildigi için degerlidir.

Banka Parası Sistemi

Kagıt para sadece merkez bankaları tarafından üretilebilirken, ticari bankalar kaydi para üretebilirler. Kaydi para, üzerine yazılan çeklerle başkalarına transfer edilen hesap tutarlarını gösterir. Bu hesaplar genelde vadesiz mevduatlardır. Bugün bir çok kİşinin bankalarda vadesiz mevduat hesapları vardır, faturalar, kredi kartları bu hesaplar üzerinden ödenebilir. Para transferleri yapılabilir. Kagıt paranın, çalınma riski oldugu gibi büyük tutarlı İşlemlerde taşınması da zordur. Kaydi para, kağııt paranın bu tür dezavantajlarını ortadan kaldırır.

Para Arzı Tanımları

Para tanımında hangi varlıklar üzerinde durmalıyız?

Teorik Tanımlar
Teorik tanımlar paranın bir değişim aracı olduğu üzerinde durur. Bu İşlevi yerine getiren araçlar para arzı tanımına dahil edilir. Bu görüşe göre vadesiz mevduat, seyahat çekleri ve dolaşımdaki para dar anlamda para arzı tanımına dahil edilmektedir.

Ampirik Tanımlar
Paranın sadece değişim aracı olma özelliğıi üzerinde durmaz. Parayla açıklanmak istenen değişkenleri de dikkate alır. Hangi para arzı tanımı bu ekonomik faaliyetleri, bu değişkenleri açıklamakta yardımcı oluyorsa o de ˘ ğişkenin kullanılması gerektigini ileri sürer. Kısacası ampirik tanımlar, para arzının açıklaması beklenen değişkenlerin hareketini tanımlayan araçların para arzı tanımına dahil edilmesi gerektigini söyler. ˘

Para Arzı Tanımları dörde ayrılır:

Klasik Görüş
Teorik tanımları baz alır ve parayı bir değişim aracı olarak görür. Bu nedenle değişim aracı olarak kullanılan her şey para arzı tanımına girer. Klasik görüşe göre dolaşımdaki para (nakit) artı vadesiz mevduat paradır.

M1= nakit (dolaşımdaki para) + vadesiz mevduat
Nakit parayı hazinenin çıkardıgı ufaklık paralarla, merkez bankasının bastığıı kâgıt paralar oluşturur. Vadesiz mevduatlar, üzerine çek yazılabilen mevduat hesaplarıdır. Vadesiz mevduat hesapları istenildiginde nakde dönüştürülebilir ve bu hesaplar üzerinden üçüncü kİşilere ödemeler yapılabilir.

Chicago Yaklaşımı
Friedman’ın başını çektigi bu yaklaşıma göre para arzı içinde vadesiz mevduat ve dolaşımdaki paraya ek olarak vadeli mevduat eklenir. Yani M2 para tanımını benimser.

Friedman paranın ampirik tanımını dikkate alır.
M2= nakit (dolaşımdaki para) + vadesiz mevduat + vadeli mevduat
M2 para tanımı, M1’e göre daha az likit olan para benzerlerini içerir. Vadeli mevduatlar, vadeye kadar beklenildiginde belli bir faiz getirisi olan, vadeden önce bozduruldugunda ise faiz kazancı bulunmayan hesaplardır.

Gurley-Shaw Yaklaşımı
Yatırım fonları ve repoyu da para arzı tanımına dahil eden bir yaklaşımdır. Bu yaklaşıma göre repo ve yatırım fonları vadesiz mevduat kadar likittir. Hatta vadeli mevduattan daha likittirler, bu nedenle para arzı tanımına dahil edilmeliler. Para arzını şu şekilde tanımlarlar:

Para arzı= Dolaşımdaki para + vadesiz mevduat + vadeli mevduat + yatırım fonları+ repo.

Genİş Görüş
Bu tanımların hepsine krediyi yani kredi kartını da ekler.

1.4 TCMB Para Arzı Tanımları
TCMB’nin 2005 yılından itibaren kullandıgı para arzı tanımları şöyledir:

M1= Dolaşımdaki Para (nakit) + Vadesiz Mevduat (TL) + Vadesiz Mevduat
(YP-yabancı para)

M2= M1 + Vadeli mevduat (TL ve yabancı para)
M3= M2 + Repo İşlemlerinden saglanan fonlar + Para Piyasası Fonları ˘

Para Arzı Aktörleri
Ekonomide para arzını belirleyen mercii merkez bankasıdır. Ancak, daha sonra kaydi para yaratma mekanizmasından söz ederken ayrıntılı olarak görecegimiz gibi, ˘ mevduat bankaları kredi vererek ve mevduat toplayarak, mevduat sahipleri de tasarruflarını bankaya yatırarak para arzı sürecine katkıda bulunur. Bu durumda para arzı yaratma sürecinde dört aktör vardır.

1- Merkez Bankası
2- Mevduat Bankaları
3- Mevduat Sahipleri
4- Bankalardan Borçlananlar

Merkez Bankacılıgı

Merkez bankası niteligini taşıyan ilk banka, 1694 yılında kurulan Ingiltere Bankası’dır.

Bu bankadan sonra birçok Avrupa ülkesinde merkez bankası kurulmuştur. Daha önce emisyon hakkını elinde tutan özel sermayeli bankalar bu İşlevlerini ve yetkilerini merkez bankalarına devretmİşlerdir. Merkez bankalarının gelİşmesi özellikle 20. yüzyılda başlamıştır. 1920 yılında Brüksel’de toplanan uluslararası maliye konferansında para ve kredi faaliyetlerini düzenlemek üzere birçok ülkede merkez bankalarının kurulmasına karar verilmİştir. Merkez bankalarının ekonomide çok önemli birtakım İşlevleri vardır. Bunlar:

• Banknot ihracı,
• Paranın satın alma gücünün korunması,
• Banknotların fiziki kalitesinin korunması,
• Kaydi para yaratımında anahtar rol oynama,
• Devletin hesabını tutması,
• Devlete ödünç para vermesi,

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası

Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası, 1715 sayılı yasa ile 15 Haziran 1930 yılında kurulmuştur. Türkiye Cumhuriyeti Merkez Bankası’nın temel amacı, fiyat istikrarını saglamaktır. Banka, fiyat istikrarını sağılamak için uygulayacağıı para politikasını ve kullanacagı para politikası araçlarını doğırudan kendisi belirler. Para politikasını uygulamada tek başına yetkilidir ancak temel amacı ile çelİşmemek kaydıyla hükümetin büyüme ve istihdam politikalarını da destekler.

TCMB’nin Temel Görevleri

• Açık piyasa İşlemleri yapmak.

Hükümetle birlikte Türk Lirasının iç ve dış degerini korumak için gerekli tedbirleri almak ve kur rejimini belirlemek.
• Zorunlu karşılıklar ve umumi disponibilite ile ilgili usul ve esasları belirlemek.
• Reeskont ve avans İşlemleri yapmak.
• Ülke altın ve döviz rezervlerini yönetmek,
• Ödeme ve menkul kıymet transferi ve mutabakat sistemleri kurmak ve bunların kesintisiz İşlemelerini saglamak, ˘
• Finansal sistemde istikrarı saglayıcı ve para ve döviz piyasaları ile ilgili düzenleyici tedbirleri almak
• Mali piyasaları izlemektir.

TCMB’nin Temel Yetkileri

• Hükümetle birlikte enflasyon hedefini tespit etmek, buna uyumlu olarak para politikasını belirlemek.
• Kanunda belirtilen para politikası araçlarını kullanmak, uygun bulacagı diğıer para politikası araçlarını da dogrudan belirlemek ve uygulamak. ˘
• Nihai kredi mercii olarak bankalara kredi vermek.
• Mali piyasaları izlemek amacıyla bankalar ve diger mali kurumlardan ve diğer kuruluşlardan gerekli bilgileri istemek ve istatistiki bilgi toplamak.

TCMB’nin Başlıca Müşavirlik Görevleri

TCMB, hükümetin mali ve ekonomik müşaviri, mali ajanı ve haznedarıdır.
• Finansal sistemle ilgili olarak istenilecek hususlarda Hükümete görüş verir, bankalar ve uygun görecegi diğıer mali kurumlar hakkındaki görüşlerini ve tespitlerini Başbakanlık ile bu kurum ve kuruluşları düzenleme ve denetleme yetkisine sahip kuruluşlara bildirebilir.
• Kanunla ve mevzuatla kendisine verilen yetki ve görevlerle ilgili olarak düzenlemeler yapmaya, bu düzenlemelere tabi kurum ve kuruluşlar nezdinde bunlara uygun hareket edilip edilmedigini ve kendisine gönderilen bilgilerin dogru olup olmadığıını denetlemeye görevli ve yetkilidir.

TCMB Organlar ve Teşkilat

Genel Kurul
Bankanın pay sahipleri defterinde yazılı bulunan hissedarlar, Bankanın Genel Kurulunu teşkil ederler. Genel Kurul, her yıl Banka Esas Mukavelesi ile tespit edilen vakitte toplanır. Genel Kurula Başkan (Guvernör) başkanlık eder. Her on hisseye sahip olan veya bu miktar hisseyi temsil eden kimse bir oya maliktir.

Genel Kurul görev ve yetkileri:
• Banka Meclisi tarafından verilen yıllık rapor ile Denetleme Kurulu raporunun tetkiki;
• Bankanın bilanço, kar ve zarar hesabının tetkiki ile karara baglanması; ˘
• Banka Meclisi üyelerinin ve Denetleme Kurulunun ibrası;
• Sermayenin artırılması;
• Esas Mukavelede değişiklik yapılması; ˘
• Bankanın tasfiyesi hakkında karar verilmesi.

Para Politikası Kurulu
Para Politikası Kurulu, Başkan (Guvernör)’ın başkanlıgı altında, Başkan (Guvernör) Yardımcıları, Banka Meclisince üyeleri arasından seçilecek bir üye ve Başkan (Guvernör)’ın önerisi üzerine müşterek kararla atanacak bir üyeden oluşur. Hazine Müsteşarı veya belirleyecegi Müsteşar Yardımcısı toplantılara oy hakkı olmaksızın katılabilir. Başkanlık, Başkan (Guvernör) Yardımcılıgı ve Banka Meclisi üyeligi görevi sona erenlerin Para Politikası Kurulu üyeliğıi de sona erer. Müşterek kararla atanacak üyenin para politikası konusunda çalışmalarının bulunması ve ekonomi, İşletme, bankacılık ve finans alanlarından birinde akademik unvana sahip, görevi ile ilgili alanda en az 10 yıl çalışmış, yeterli bilgi ve tecrübeye sahip olması gerekir. Bu üyenin görev süresi beş yıldır.

Para Politikası Kurulu’nun görevleri:
• Fiyat istikrarını saglamak amacıyla para politikası ilke ve stratejilerinin belirlenmesi
• Para politikası stratejisi çerçevesinde Hükümetle birlikte enflasyon hedefinin belirlenmesi
• Para politikası hedefleri ve uygulamaları konusunda belirli dönemler itibarıyla raporlar hazırlayarak Hükümetin ve belirleyecegi esaslar doğırultusunda kamuoyunun bilgilendirilmesi
• Hükümetle birlikte Türk Lirasının iç ve dış degerini korumak için gerekli tedbirlerin alınması ve yabancı paralar ile altın karşısındaki muadeletini tespit etmeye yönelik kur rejiminin belirlenmesi ile görevli ve yetkilidir. Para Politikası Kurulu kararları, Başkan (Guvernör) tarafından yürütülür ve Banka Meclisinin bilgisine sunulur.

About these ads

Yazar: Ömer M.

Kim ki bize anlatır kendini? Hatırlatmıyorsa bir kişi kendini unuttu diye kınamamalı hiçbir kimseyi.

Düşüncenizi belirtin